TEFAS, fon almak için ortak raydır. Hesabın Akbank’ta, fonun Tera’da, saklama Takasbank’ta olabilir. Sen emri kendi internet şuben veya uygulaman üzerinden verirsin. Karşına çıkan üç harfli kod, Fonans’taki kodla aynıdır.

Bu yazı bir bankanın menüsünü ezbere anlatmaz. Menüler değişir. Değişmeyen şeyler: hesap, uygunluk, emir, valör, pay. Bunları sırayla tutarsan hangi uygulamada olursan ol kaybolmazsın.

1. Hesap

Yatırım hesabı veya fon alımına açık bir hesap gerekir. Kimi kurumda vadesiz hesabın yanına yatırım hesabı açılır. Kimlik, uygunluk testi ve sözleşme istenir. Test, “her fonu al” bileti değildir. Serbest ve yüksek riskli ürünler ekstra onay isteyebilir.

Paranın hesapta durması yetmez. Emrin çekileceği hesap ile fon hesabı bağlı olmalıdır. EFT gece yarısı geldi, emri sabah erken verdin, para henüz yatırım hesabına düşmedi — emir reddedilir. Önce bakiye, sonra emir.

2. Fon seçimi, uygulamadan önce

Uygulamada yüzlerce kod kaydırma. Önce burada türü ve fonu seç. Fonlar listesi, karşılaştırma ve yazılar bunun için. Kodunu yaz, künyeyi oku, riski ve ücreti gör. Sonra uygulamada aynı kodu ara. Yanlış kod, yanlış hayat.

Aynı isimli iki fon olabilir: biri TEFAS yatırım fonu, biri BES. Hesap türün hangisiyse onu al. BES payını TEFAS ekranından alamazsın. Ayrım: BES ve TEFAS farkı.

3. Emir

Alışta tutar veya pay girilir. Kurum ekranı değişir. Fiyat, borsadaki gibi “şu kademeden” olmaz. Emir, o günün (veya valör gününün) ilan edilen pay fiyatına bağlanır. Kapanıştan sonra veya tatilde verdiğin emir, bir sonraki iş gününe kayabilir.

Satışta payın bir kısmını veya tamamını satarsın. Nakit, valör günü hesabına geçer. O günden önce “param geldi” diye harcama. Aynı gün satıp başka fona geçmek (switch) kurumun ve valörün elverdiği kadar olur. İki valör üst üste binerse bir süre hem payın hem nakitin havada kalır.

4. Valör

Valör, işin muhasebe günüdür. Alış valörü 1 ise, bugünkü emrin payı bir iş günü sonra hesabına işler. Satış valörü 1 ise, nakit bir iş günü sonra gelir. Hisse ağırlıklı veya serbest fonlarda 2–3 iş günü de görülür. Para piyasasında çoğu zaman daha kısadır. Künye ve kurum ekranı esas alınır.

Cuma akşamı verilen emir, pazartesi veya salıya kayar. Resmi tatil zincirinde valör uzar. Kurban ve ramazan tatilinden önce nakit planı yapanlar bunu unutur, sonra şaşırır.

5. Masraf ve limit

TEFAS işlem ücreti kurumdan kuruma değişir. Kimisi almaz, kimisi oransal keser. Fonun kendi yönetim ücreti ayrıdır; o zaten pay fiyatının içindedir. Asgari işlem tutarı da kurum kuralıdır. 100 liralık emri kabul etmeyen ekran vardır.

Serbest fonlarda asgari ilk alım, izahnamede yüksek olabilir. TEFAS’ta görünmesi, 500 liraya alınacağı anlamına gelmez. TLY örneğinde olduğu gibi önce şartı oku, sonra emir gir.

Sık yapılan hatalar

• Günlük kazanan listesinden körlemesine almak.
• Valör bitmeden parayı harcamak.
• BES fonunu TEFAS sanmak.
• Kod benzerliği: bir harf kayması başka fondur.
• Aynı anda çok fona parçalayıp her birinde yüksek işlem maliyeti ödemek.
• Satışı unutup başka yerde nakit varsaymak.

Emri verdikten sonra Fonans’taki fiyat ile hesabındaki pay fiyatı bir gün kayabilir. Bu, sitenin yanlış olduğu anlamına gelmez. Valör ve ilan saati kaydırır. Şüphede kurum ekstresi esastır.

Aynı gün satıp almak

Bir fonu satıp diğerini almak isteyince iki valör üst üste biner. Birkaç iş günü hem eski payın hem yeni payın, hem de nakitin havada kaldığı olur. Bu pencerede piyasayı ‘yakaladım’ sanma. Fiyatlar sen emri verdiğin günün kurallarıyla işler. Büyük geçişleri tatil öncesine bırakma. Rehber ve kurum takvimi yeter.

Kimi kurum ‘fon değiştir’ diye tek tuş sunar. Arka planda yine satış ve alıştır. Ücret iki kez kesilebilir. Valör kısalmış gibi görünse de künyedeki gün sayısı değişmez. Ekrandaki yeşil tik, paranın hesabında olduğu anlamına gelmez.

Hangi kurum?

TEFAS rayı ortak olsa da masraf, uygulama ve müşteri temsilcisi kurumundur. İşlem ücreti alan bir yer, almayan bir yer vardır. Serbest fon asgari tutarını bir kurum kabul eder, diğeri etmez. Bu yüzden ‘TEFAS’ta var’ cümlesi ‘benim hesabımdan 100 liraya alırım’ demek değildir.

Kurum seçerken sadece komisyona bakma. Ekstreyi okuyabiliyor musun, emir iptali net mi, tatil kuralı yazılı mı? Küçük tutarda komisyon yarışı anlamsızdır. Büyük tutarda birkaç onda bir fark eder. Fonun kendi ücreti, çoğu zaman kurum komisyonundan büyüktür.

Bu yazı eğitim içindir, tavsiye değildir. Geçmiş getiri geleceği göstermez. Fon seçmeden önce izahname, yatırımcı bilgi formu ve güncel rakamlara bak.