İki fonu yan yana koyunca göz ilk olarak yüzdeye gider. Yüzde, hikâyenin son cümlesidir. İlk cümle değildir. Bu yazı yedi satırlık bir sıra önerir. Sıra oturursa “en çok kazanan” tuzağı zayıflar.

1. Tür

Hisse fonunu para piyasası ile yarıştırma. Serbest döviz fonunu altın fonu ile de körlemesine yarıştırma. Aynı kutudakiler yarışır. Kutular listede yazılıdır. Tür adı yetmezse izahnameye in: “değişken” yazan fon fiilen hisse yoğun olabilir.

2. Süre

Bir gün, bir hafta, bir ay — gürültü. Hisse ve serbest için yıl ve üzeri konuş. Para piyasası için birkaç ay yeter, çünkü zaten kısa vadeli araç tutar. Aynı süreyi iki fona da uygula. Birinin 1 yılını diğerinin 1 ayı ile kıyaslama.

3. Ücret

Yıllık yönetim ücreti payın içindedir. Aynı türde yüzde 2 ile yüzde 0,6’yı uzun süre taşırsan fark birikir. Aktif ve serbest fonlarda yüksek ücret, ancak yönetici sapması ve işi ile konuşulur. Pasife yakın bir fonda yüksek ücret, çoğu zaman gereksizdir.

4. Risk satırı

1–7 skalası kaba ama işe yarar. Risk 2 ile risk 7’nin getirisi aynı yarışta olmamalı. Kendi paran için “bu gece düşse uyur muyum?” sorusu, skaladan daha dürüsttür. Uyumuyorsan risk fazladır. Yazı bunu nazikçe söylemez, sen söyle.

5. Dağılım

Getiri, dağılımın sonucudur. İki hisse fonundan biri banka ağırlıklıdır, diğeri sanayi ve yabancı. Aynı ay zıt yönde gidebilirler. Fon sayfasındaki kırılım gecikmeli de olsa, “ne iş yaptığı”nı gösterir. Dağılımı okumadan isme güvenme.

6. Akış

İçeri para giriyorsa yönetici almak zorundadır. Çıkıyorsa satmak. Sert çıkış, küçük fonda fiyatı ve kalan paydaşları incitebilir. Sert giriş, stratejiyi sulandırabilir. Akış sayfası bu hareketin özetidir. Tek başına al/sat sinyali değildir; bağlamdır.

7. Büyüklük ve likidite

Çok küçük fon: masraf, kapanma, işlem zorluğu. Çok büyük fon: strateji hantallaşabilir, niş iş yapılamayabilir. İkisi de suç değildir. Senin emrinin büyüklüğü ile fonun büyüklüğü uyumlu olsun yeter. Maaşının tamamını, günlük işlem gören payı ince bir fona yıkma.

Pratik sıra

Önce tür süz. Sonra karşılaştır ile 2–4 kod seç. Ücret ve riski yaz. Dağılıma in. Akışa bak. Hâlâ karar veremiyorsan alma. Nakit para piyasasında bekler. Karar, “birileri aldı” diye verilmez.

Ölçüt endeks ise — örneğin MSCI — endeks yazısını oku. Fon endeksin altındaysa, ücret ve sapma konuş. Üstündeyse, bunun tesadüf mü tekrar mı olduğuna bak.

Tek listeye kanmayın

‘Günün kazananları’ bir haberdir, plan değildir. O listedeki fonun türü senin türün olmayabilir. Döviz veya altın o gün zıplamış, sen TL nakit arıyorsundur. Listeyi kapat, süzgeci aç, yedi satırı sırayla işle.

Geçmişin birincisi, sonraki dönemin ortası olabilir. Bu, yöneticinin kötü olduğu anlamına gelmez. Şans, sektör ve akış bir araya gelir. Tekrarlayan üstünlük arıyorsan birkaç yılı, aynı türü ve aynı ölçütü yan yana koy. Bir yıl yetmez. Üç yıl da her şeyi anlatmaz, ama bir aydan iyidir.

Kaç fon yeter?

On fon, çeşitlendirme değil, dağınıklık olabilir. Aynı hisse evrenini beş fonda tekrarlarsan risk azalmaz. Üç-beş dilim çoğu kişiye yeter: nakit, Türkiye hissesi, döviz/altın, belki bir serbest veya borçlanma. Her dilimde bir veya iki fon. Fazlası, takip edemediğin kalabalıktır.

Yeni fon eklemeden önce sor: bu, evdeki hangi boşluğu dolduruyor? Cevap ‘güzel getiri yaptı’ ise boşluk yoktur. Cevap ‘nakidim yok, hepsi hisse’ ise boşluk vardır. Boşluk yoksa alma. Nakit para piyasasında durabilir.

Bu yazı eğitim içindir, tavsiye değildir. Geçmiş getiri geleceği göstermez. Fon seçmeden önce izahname, yatırımcı bilgi formu ve güncel rakamlara bak.